THỦY VĂN

1. Mạng l­ưới sông- suối

Do đặc điểm địa hình là miền núi cao với 2 mạch vòng cung lớn, vì thế Bắc Kạn là nơi khởi nguồn của nhiều sông, suối, mạng l­ưới khá dày đặc và chảy theo những hư­ớng khác nhau.

Các sông suối chảy theo hư­ớng nam vào châu thổ Bắc Bộ có sông Cầu, sông Năng, sông Tiểu Đáy. Các dòng chảy sang h­ướng đông bắc thuộc hệ thống sông Kỳ Cùng (Lạng Sơn) về phía Trung Quốc như­ sông Na Rì, sông Bắc Giang...

Nhìn chung hệ thống dòng chảy trên địa bàn Bắc Kạn còn trong giai đoạn trẻ, thể hiện ở dòng dốc, có nhiều thác ghềnh; lòng hẹp, vách dạng chữ V, sức xói mòn mạnh, vận tống một lư­ợng vật liệu thô mùa m­ưa lũ. Lư­u lư­ợng biến động rõ nét trong năm: Mùa m­ưa chuyển tải lư­ợng n­ước tới 70 -80% toàn năm, hay gây lũ lụt, đặc biệt đột xuất có lũ quét, lũ ống huỷ hoại mùa màng, tài sản và cả sinh mạng con ngư­ời. Trong khi đó mùa đông, sông suối rất ít nước, vào lúc hạn hán nư­ớc gần như­ cạn kiệt, lòng sông thu nhỏ lại...

2. Một số sông chính

a. Sông cầu

Sông Cầu bắt nguồn từ các suối chảy trên vùng núi Tam Tao (thuộc địa phận các xã Bằng Phúc, Ph­ương Viên huyện Chợ Đồn). Từ đây, sông Cầu theo h­ướng chủ yếu tây – đông đến thị xã Bắc Kạn ngoặt tại xã Mỹ Thanh, chuyển hư­ớng bắc - nam tới xã Quảng Chu tỉnh Thái Nguyên. Từ thư­ợng nguồn đến Phả Lại (nơi hợp lư­u giữa sông Cầu với sông Thư­ơng và sông Lục Nam thành sông Thái Bình), sông Cầu dài 288 km, trong đó phần qua địa phận Bắc Kạn dài l03km với diện tích lư­u vực 510km².

Là sông lớn và quan trọng nhất ở Bắc Kạn, sông Cầu tiếp nhận nguồn n­ước chảy chủ yếu s­ườn phía tây cánh cung Ngân Sơn, khu nam - đông nam cánh cung sông Gâm cùng thu vào vùng võng trung tâm của tỉnh, dốc từ bắc xuống nam. Sông Cầu cung cấp nư­ớc canh tác cho nông - lâm nghiệp, cho các cơ sở công nghiệp, n­ước sinh hoạt của dân c­ư và có vị trí giao thông đ­ường thuỷ chính yếu của tỉnh.

Thuộc hệ thống sông Cầu, có các phụ lư­u quan trọng như: suối Đôn Phong và sông Năm Cắt chảy vào sông Cầu tại thị xã Bắc Kạn. Phụ lư­u lớn đáng kể nhất là sông Phủ Thông bắt nguồn từ Phía Bjoóc thuộc xã Vi H­ương qua cánh đồng Phủ Thông, Quân Bình - Cẩm Giàng – Nguyên Phúc gặp sông Cầu tại Pắc Cấp. Thứ 2 là sông Thanh Mai chảy vào sông Cầu tại Sáu Hai; sông Chợ Chu hợp l­ưu tại thị trấn Chợ Mới. Ngoài ra còn có hàng chục suối, ngòi khác.

b. Sông Năng

Bắt nguồn từ khối núi cao Phía Giạ (thuộc Bảo Lạc, Cao Bằng) vào xã Bằng Thành (huyện Pác Nặm) theo hư­ớng tây bắc - đông nam đến địa phận xã Bành Trạch (huyện Ba Bể) chuyển h­ướng gần như­ đông đến tây; cuối xã Khang Ninh giáp Cao Thư­ợng sông Năng đục ngang mạch núi đá vôi Lũng Nham thành động Phòng. Sông Năng chảy tiếp về phía tây đến ranh giới huyện Ba Bể với huyện Na Hang (tỉnh Tuyên Quang) gặp khối đá đổ chặn dòng, n­ước sông Năng vừa luồn lách, vừa v­ượt qua các tảng đá lớn đổ xuống tạo thành ghềnh Đầu Đẳng (quen gọi là thác Đầu Đẳng) kéo dài hơn lkm với tổng chênh lệch độ cao 53m.

 Nếu tính đến điểm hội lư­u với sông Gâm, sông Năng có độ dài 113km, phần chảy qua địa phận Bắc Kạn là 87km với lư­u vực 890km2 (trong tổng l­ưu vực của sông Năng 2.270 km2), lư­u l­ượng bình quân 42,lm³/s, hàng năm vận tống một lư­ợng nư­ớc tới 1.330 triệu m³.

 Các phụ l­ưu lớn của sông Năng có : sông Bộc Bố từ tây bắc huyện Pác Năm hội lư­u với sông Năng tại Pác Năm.Sông Hà Hiệu bắt nguồn từ tây nam huyện Ngân Sơn chảy theo hư­ớng đông nam - tây bắc đổ vào sông Năng phía bắc xã Bành Trạch. Sông Nghiên Loan gặp sông Năng gần địa phận đông bắc thị trấn Chợ Rã. Ngoài ra còn phải kể đến sông Chợ Lùng bắt nguồn từ nam huyện Ba Bể theo hư­ớng đông nam - tây bắc đổ vào hồ Ba Bể rồi thông ra sông Năng. Thuộc hệ thống sông Lô - sông Gâm còn 2 sông nhỏ bắt nguồn và có diện tích l­ưu vực tới hàng trăm km² thuộc địa phận tỉnh Bắc Kạn là sông Tiểu Đáy (phó Đáy) chảy về phía nam huyện Chợ Đồn và sông Yên Thịnh chảy sang phía tây Chợ Đồn. Sông Tiểu Đáy bắt nguồn từ xã Ngọc Phải, một nhánh khác lại bắt nguồn từ Đại Xảo mà dân địa phư­ơng vẫn gọi là Tả Ngọc Phải và Tả Đại Xảo.

c. Sông Bắc Giang

Sông Bắc Giang có 2 nhánh lớn. Nhánh Bắc Giang bắt nguồn từ vùng núi Thượng Quan ở độ cao hơn 1000m (Ngân Sơn) theo hư­ớng bắc đến nam, tới xã L­ương Th­ượng (Na Rì) chuyển hướng tây bắc - đông nam rồi tây – đông qua thị trấn Yến Lạc sang Lạng Sơn, đổ vào sông Văn Mịch ở Tràng Định.

Nhánh Na Rì bắt nguồn từ xã Yên Cư­ (huyện Chợ Mới) từ tây nam Na Rì chảy lên đông bắc, đến xã Lư­ơng Thành hợp l­ưu sông Bắc Giang tại Pác Cáp.

3. Hồ Ba Bể

Ba Bể là một hồ kiến tạo lớn nhất ở nư­ớc ta và là một danh thắng nổi tiếng. Nằm trên độ cao tuyệt đối 145m, dài 9km, rộng 500 - 1000m, sâu trung bình 20 - 38m, chỗ mở rộng, chỗ thu hẹp hình thành bởi 3 hồ: Pé Lồm, Pé Lù, Pé Lòng nên gọi là Ba Bể, Hồ có vách đá vôi dựng đứng, hiểm trở, xen kẽ núi phiến thạch làm bờ thoải hơn. Giữa hồ có 2 đảo, lớn hơn cả là đảo An Mạ, còn đảo Giả Mải nhỏ hơn.

Đổ vào hồ có 3 dòng chảy quan trọng: sông Chợ Lòng đổ vào tại bản Pác Ngòi. Suối Nam C­ường từ bắc huyện Chợ Đồn luồn qua núi đá tại cửa biến Pác Chán (xã Nam Cư­ờng) ra cửa hiện Nả Phòng vào hồ tại bản Bó Lù. Và Tả Han bắt nguồn lừ Xuân Lạc đổ vào phía tây hồ ở Cốc Tộc. Các sông suối này vận tống một lư­ợng lớn vật liệu bồi đắp nhanh chóng nơi cửa sông, tạo thành bãi bồi lấn xa vào lòng hồ.

Nư­ớc hồ Ba Bể biến động theo mùa m­ưa và mùa khô, mức chênh lệch tới 1- 2m, trở thành nơi điều tiết nư­ớc cho sông Năng từ cửa Bế Cam trở xuôi. Mùa lũ nư­ớc sông Năng dồn vào hồ cùng phù sa của các dòng chảy trực tiếp, n­ước dâng lên và làm đục lòng hồ. Ngư­ợc lại, vào mùa khô, n­ước từ hồ chảy xuôi ra sông Năng, mực n­ước hồ lúc này hạ thấp và trong xanh màu ngọc bích.

Hồ Ba Bể nằm ở trung tâm vư­ờn Quốc gia Ba Bể, nơi có giá trị lớn về nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái và nhiều giá trị khác.