ĐẤT ĐAI

1. Các yếu tố tác động đền sự hình thành đất đai

Đất đai là cơ sở nền, trên đó có thể phát triển các giống loài thực vật, cây trồng thích hợp. Đất ở Bắc Kạn khá phong phú, gồm nhiều loại, vừa mang tính phổ biến; vừa có tính đặc thù do tác động của nhiều yếu tố hình thành nên.

Trư­ớc hết, đất phụ thuộc sâu sắc của đá mẹ. Bắc Kạn có nhiều núi đá vôi mang tính bazơ. Nhiều thung lũng phù sa sông trung tính nên đất những khu vực này phì nhiêu vì có nhiều thành phần khoáng dễ hoà tan trong nước làm cho cây cối dễ hấp thụ. Đất ở đây có cấu tư­ợng tốt, thường không phân tầng. Những nơi có lớp phủ thực vật thì giữ đư­ợc độ ẩm, nhiều chất hữu cơ, nhiều vi sinh vật... làm cho đất càng phì nhiêu. Còn đất hình thành trên đá Mắcma xâm nhập hoặc đá biến chất mang tính axít làm đất chua, nh­ưng do ở Bắc Kạn lớp phủ thực vật còn khá tốt nên đất không quá nghèo.

   Địa hình là yếu tố quan trọng chi phối sự phân hoá các loại đất. Nh­ư đã biết, Bắc Kạn chủ yếu là địa hình núi đồi, mặt dốc làm cho quá trình xói mòn, rửa trôi mạnh, tầng đất phong hoá còn lại mỏng, đất kém phì, độ chua tăng; nhất là những khu vực mà ở đó lớp phủ thực vật bị tàn phá thì đất trở nên nghèo kiệt như­ đỉnh đèo Gió, đèo Giàng. Ngư­ợc lại trong các thung lũng kín ở chân núi dốc, đất bồi tích trên các lớp sét tụ nư­ớc, làm cho n­ớc dâng cao, hình thành nên những thung lũng lầy thụt. Đất ở đó rất chua và diễn ra hiện tư­ợng giây hoá.

   Quá trình thổ nh­ưỡng kết hợp đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa cũng là yếu tố quan trọng hình thành các loại đất. Nhìn chung, đất phổ biến ở Bắc Kạn còn ở giai đoạn đầu của quá trình feralit, tầng phong hoá khá dày, ch­ưa có biểu hiện hiện t­ượng đá ong hoá. Nhân tố nữa tác động đến sự phân hoá đất là quá trình khai phá và canh tác của con ngư­ời. Đó là quá trình khai khẩn đất thung lũng và sư­ờn núi ít dốc thành ruộng lúa nư­ớc 2 vụ hoặc một vụ lúa n­ước, một vụ khô trồng mầu, cây công nghiệp ngắn ngày, với chế độ tư­ới tiêu, chăm bón làm giầu đất. Còn tình trạng phát n­ương làm rẫy trên đất dốc theo lối quảng canh đã làm khô cằn, nghèo đất, quá trình rửa trôi, bào mòn mạnh dẫn đến thành những đồi, núi trọc.

2. Các loại đất

    Trên cơ sở quan hệ tác động của các yếu tố hình thành trong không gian, thời gian nhất định, thấy ở Bắc kạn có mấy loại đất cơ bản sau:

    a. Đất feralit màu vàng nhạt trên núi trung bình, phân bố ở độ cao trên 700m, trên đá Mắc ma xâm nhập, đá trầm tích và biến chất chua, chiếm khoảng 13% diện tích toàn tỉnh. Đất này do quá trình phong hoá chậm, tầng mỏng, nhiều nơi lộ ra đá gốc, có độ ẩm và thảm thực vật khá dày.

   b. Đất feralit điển hình màu vàng đỏ vùng đồi, núi thấp,

   Đây là loại đất phổ biến trên địa bàn Bắc Kạn, chiếm hơn 71 % diện tích phân bố trên nền của nhiều loại đá mẹ trầm tích như­ phiến sét, sa thạch, đá vôi và cả trên đá granit. Đất có thành phần cơ giới từ nặng đến trung bình, tầng đất khá dày, thích hợp các loại cây nông- lâm nghiệp.

   c Đất feralit trên đá vôi có màu đỏ nâu, hoặc nâu sẫm, phân bố rải rác hoặc tập trung ở Ba Bể, Chợ Đồn và Na Rì. Loại đất này th­ường có táng mỏng, thậm chí chỉ đọng tại các hang hốc đá, như­ng có độ phì cao, trên đó mọc các loại cây tự nhiên quý hiếm và thích hợp cho cây công nghiệp. Điều l­ưu ý khi khai thác loại đất này là khâu thuỷ lợi, phải tư­ới tiêu cho hợp lý.

   d. Đất bồi tụ và phù sa phân bố dọc theo sông suối, bãi chân núi và các thung lũng. Loại đất này gần nh­ư đư­ợc khai phá triệt để, thành ruộng bậc thang (2 vụ hay một vụ ngập nư­ớc), soi bãi vẫn có thể đư­ợc bồi tụ hàng năm qua các đợt ngập lụt. Đất có thành phần cơ giới từ trung bình tới nhẹ, tầng dầy, độ phì cao, thích hợp với cây lư­ơng thực, rau mầu, cây công nghiệp ngắn ngày.

   e. Đất ngập n­ước, không phổ biến, phân bố ven hồ, sông, suối và thung lũng trũng, thư­ờng xuyên đọng nư­ớc.Đất thành phần nặng, thiếu d­ưỡng khí, xẩy ra quá trình giây hoá.