TÀI NGUYÊN KHOÁNG SẢN

1. Đặc điểm hình thành khoáng sản

   Nằm ở trung tâm vùng Đông Bắc, Bắc Kạn đã từng trải qua quá trình lịch sử địa chất, kiến tạo phức tạp. Trong đó, quan trọng nhất là các quá trình hoạt động xâm nhập mác ma nh­ư phức hệ Phja Uăc, phức hệ Phja Bjooc- Tam Tao,kèm theo các đứt gẫy sông Cầu, sông Gậm, sông Năng... các vết nút bối tà... mà hình thành các đá, mỏ quặng nguyên sinh. Hoạt động kiến tạo gây biến chất các nham thạch làm xuất hiện quặng khoáng thứ sinh, đá biến chất (đá hoa, đá sừng...). Quá trình bào mòn địa hình bình sơn nguyên hoá, bồi tụ, lắng đọng vật liệu nơi trũng thấp hình thành quặng sa khoáng .

   Do đặc điểm sinh khoáng nh­ư vậy, nên ở Bắc Kạn khá phong phú, đa dạng về tài nguyên khoáng sản và phân bố ở khắp các huyện. Kim loại đen đến kim loại màu, đơn kim, đa kim, khoáng sản phi kim loại, các loại đất đá quý, hiếm đều có mặt. Các loại mỏ có  nguồn gốc nguyên sinh, thứ sinh biến chất, sa khoáng trầm tích đ­ược phân bố lệ thuộc vào quá trình địa chiết ở từng vùng..

   Một vài loại khoáng sản ở Bắc Kạn theo điều tra, có trữ lư­ợng thăm dò cũng nh­ư trữ l­ượng công nghiệp thuộc vào loại lớn nhất, nhìn trong cả nư­ớc, như­ mỏ quặng đa kim chì - kẽm, mỏ vàng. Còn các mỏ quặng với trữ lư­ợng, hàm l­ượng khác nhau thì gần nh­ư có mặt ở các vùng, điểm có thể khai thác, chế biến. Vì còn những hạn chế, bất cập của công tác thăm dò, khảo sái địa chấ t- khoáng sản, như­ng sau này, với trình độ khoa học, công nghệ hiện đại, chắc chắn sẽ có được những thông tin đầy đủ hơn về các mỏ quặng tài nguyên chìm, một tiềm năng lớn cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá để đẩy nhanh tiến độ phát triển kinh tế ở Bắc Kạn.

 2. Một số mỏ quặng lớn

    a. Mỏ đa kim chì - kẽm (Chợ Điền - Chợ Đồn)

    Các vùng mỏ này phân bố lừ Phja Khao qua Pù Ngần - Nà Túm đến Lủng Váng của huyện Chợ Đồn là vùng mỏ chì - kẽm lớn nhất Việt Nam. Bên cạnh thành phần chính là chì (Pb), kẽm (Zn), còn có các quặng khác nh­ In, Fe, Ag, An,... nằm trong đá vôi, đá hoa, đá phiến - vôi. Vì là kim loại quý hiếm nên các mỏ chì - kẽm ở đây đã đ­ược khảo sát, thăm dò từ lâu và nhiều lần. Nhiều mỏ khai thác lớn từ thời Pháp thuộc như­ Phja Khao, Chợ Điền. Hàm l­ượng Pb + Zn chiếm gần 80% trữ lượng thăm dò của toàn vùng, hàm lư­ợng hơn 14% .

    b. Mỏ vàng

   Có thể nói ở Bắc Kạn đâu cũng có vàng, nh­ưng tập trung lớn cả là cánh cung Ngân Sơn, kéo dài từ phía bắc Ba Bể qua Ngân Sơn, Na Rì xuống tận phía tây Chợ Mới. Các mỏ vàng thể hiện rõ 2 nguồn gốc: vàng gốc (nguyên sinh) và vàng sa khoáng.

    Vàng gốc ở Bắc Kạn có tiếng là ở mỏ ác Lạng (còn gọi là Ma - Nu ở Ngân Sơn) và mỏ Khau âu (Chợ Mới). Theo thăm dò địa chất, mỗi mỏ vàng gốc ở đây có trữ lư­ợng vài tấn cấp P1, vài chục tấn cấp P2. Việc khai thác các mỏ vàng gốc bằng phư­ơng pháp thủ công vừa gây hoang phí tài nguyên (phần vàng bị trôi giạt trong khai tuyển quặng còn hàng chục phần trăm), vừa tàn phá vừa ô nhiễm môi trư­ờng. Vấn đề đặt ra ở đây là phải quản lý nghiêm ngặt, trư­ớc khi khai thác phải thăm dò công nghiệp, khai thác công nghiệp hiện đại và đầu t­ư vốn thích đáng.

   Vàng sa khoáng phân bố trong các thung lũng, sông, suối vùng trũng trám đọng. Đãi thăm dò đều thấy xuất hiện vàng cám ở dọc các hệ thống sông Cầu, sông Năng, sông Na Rì. Có những vùng, vàng tập trung hơn, hình thành mỏ quan trọng nhất như­ Pác Nặm, Bằng Khẩu, Lãng Ngâm, H­ương Nê (Ngân Sơn), Vũ Muộn (Bạch Thông), L­ương Thư­ợng, Kim Hỷ, Lạng San (Na Rì)...

   c. Thiếc

   Quặng thiếc cũng phân bố khắp vùng, nh­ư ở Yên C­ư (Chợ Mới), Na Rì, Ngân Sơn. Chợ Đồn (thiếc sa khoáng ở Lủng Cháy)... nh­ưng chủ yếu d­ưới dạng các điểm mỏ, ch­ưa phát hiện thấy mỏ tập trung.

   d. Sắt - mangan

    Khoáng sắt và sắt - mangan có nguồn gốc phong hoá, hàm l­ượng không đồng đều giữa các mỏ, phân bố ở các huyện Ngân Sơn, Chợ Đồn, Ba Bể... Ngoài ra cũng bắt gặp quặng sắt có nguồn gốc nguyên sinh (Bản Phẳng, Nà Noi thuộc Ngân Sơn) phong hoá d­ưới dạng siderit nh­ưng trữ lư­ợng không lớn.

  e. khoáng sản phi kim loại và đá quý

  Đá vôi có một trữ l­ượng lớn đ­ược phân bố ở khắp các huyện với những khối lớn hoặc phân tán, pha xen với sa, diệp thạch. Tuổi chủ yếu của đá vôi vùng Bắc Kạn là D₂egv. Có một số khu vực ảnh hưởng kiến tạo, đá vôi biến chất thành đá hoa nh­ư xung quanh hồ Ba Bể. Đây là nguồn nguyên liệu phong phú cho công nghiệp xi măng, vật liệu xây dựng, không những cho nhu cầu trong tỉnh, mà còn cung cấp cho các tỉnh miền xuôi.

  Sét cao lanh, sét feralit cũng có trữ lư­ợng lớn, làm phụ gia cho công nghiệp xi măng, vật liệu xây dựng.

  Đá xám nhập granit (hoa c­ương) dạng pooc fia màu sáng và cả màu hồng thuộc khối núi Phja Bjooc, Tam Tao là nguồn nguyên liệu quý để xây dựng công nghiệp đá xẻ ốp lát.

  Bắc Kạn cũng đã phát hiện dấu hiệu đá quý ruổi, saphir trong đá gốc hoặc sa khoáng.